W trzech połączonych ze sobą miejscowościach: Assassif, Chocha oraz Szejch Abd el-Gurna, znajduje się wiele grobowców wysokich urzędników z czasów panowania różnych dynastii Średniego Państwa. Główne cechy charakterystyczne tych grobowców to: wyjątkowa prostota i oszczędność konstrukcji architektonicznej (w porównaniu z grobowcami królewskimi) oraz całkowita odmienność ikonografii, która wydaje się o wiele świeższa w swych pomysłach i żywsza. Dzięki temu grobowce omawianej doliny są bogatym źródłem wiedzy o życiu dworskim w starożytnym Egipcie, łącznie z podziałami na funkcje i role przypadające poszczególnym dygnitarzom.

Grobowiec Rachmary
Jest to jeden z największych grobowców z czasów XVIII dynastii. Wybudował go dla siebie Rachmara, burmistrz miasta i jednocześnie ?premier" dwóch kolejnych władców - Tut-mozisa III oraz Amenhotepa II. Najbardziej interesujące sceny tego zabytku dotyczą ściągania danin z innych krajów. Mamy więc tutaj postacie wysłanników z Puntu, z Kefti (którą to nazwę należy chyba rozszyfrować jako Kretę), z Ratenu, czyli pomocnej Asyrii, Syrii i wreszcie z państwa Kusz.

Grobowiec Kikiego
Królewski intendent Kiki został pochowany w grobowcu, który potem zamieniono w stajnię. Na jednej ze ścian przedstawiono podróż doczesnych szczątków zmarłego do Abydos. Można na tym malowidle łatwo rozpoznać lamentujące zawodowe płaczki oraz służących, którzy niosą ofiary.

Grobowiec Menny
Właściciel niniejszego grobowca, określony w inskrypcji jako ?Pisarz w Rejestrze Ziemskim Pana Górnego i Dolnego Egiptu", wykorzystał istniejący przedtem grobowiec i tylko go powiększył. Malowidła należy zaliczyć do scen rodzajowych. Ukazują one między innymi pracę w polu, pielgrzymkę do Abydos, synów i córki Menny. Są to niewątpliwie jedne z najelegantszych fresków w całej nekropolii.

Grobowiec Sennefera
Do grobowca tego można dostać się czterdziestotrzystopniowymi schodami, które prowadzą w głąb skały. Senne-fer był gubernatorem Południowego Miasta za panowania Amenhotepa II. Grobowiec słynie z rysunku przepięknej altany, oplecionej gałązkami winorośli, jaki zdobi sufit w przedsionku.

Grobowiec Ramozisa
Ramozis miał tytuł ?Gubernatora Miasta i Wicekróla" za panowania fa-raona-heretyka Echnatona. Po śmierci swego władcy Ramozis zrezygnował z grobowca, który zaczął wznosić w Tell el-Amarna i z którego nie przetrwał do naszych dni najmniejszy bodaj ślad, i zbudował inny w Tebach. Odnajdujemy w nim teraz szczególnie piękne płaskorzeźby, które wyróżnia nie tylko bardzo wysoki poziom artystyczny, ale także niezwykła naturalność i wierność, zwłaszcza w przedstawianiu ludzkich twarzy.

Dzisiaj dolina z niewielką wioską oraz nekropolią wszystkich budowniczych i artystów, zatrudnionych przy budowie królewskich grobowców w Tebach, nazywa się Deir el--Medina.
Spoczywają tu kamieniarze, murarze, malarze i rzeźbiarze, którzy codziennie w drodze do pracy przy królewskim cmentarzysku przemierzali ścieżkę wijącą się poprzez pagórki Deir el-Bahari. Kobiety pozostawały w wiosce, zajęte pszenicą i jęczmieniem. Brygadami robotników kierowali nadzorcy - architekci lub artyści różnych specjalności. Malarze dzielili się na dwie grupy: tych, którzy pracowali na ścianach znajdujących się po lewej stronie, i tych, pracujących na prawo. Domy robotników były wyjątkowo prostymi domostwami. Zbudowane z suszonych cegieł i pobielone w środku, składały się z ciasnego przedsionka, pokoju i kuchni. Czasami, choć raczej rzadko, miały piwnicę i taras.

Grobowiec Inherchy
W czasach Ramzesa III i Ramzesa IV Inhercha był ?Wysłannikiem Pana Dwóch Egiptów na Pole Prawdy". Miał on dwa grobowce zbudowane w tym samym czasie. Pierwszy, położony w dole, bliżej wsi, odznacza się bogactwem fantazji i niezwykłą inwencją istniejących tam malowideł. Szczególnie udane są zwłaszcza sceny ukazujące życie rodzinne, jak na przykład ta, w której mąż i żona, ubrani w podobne lniane szaty, ucztują razem przy biesiadnym stole.

Grobowiec Sennedżena
Sala główna - to jedyne, co pozostało z grobowca Sennedżena, urzędnika z czasów XIX dynastii i ?Sługi Pola Prawdy". Zachowane tu malowidła dzięki dynamizmowi i świeżości kolorów należą do najpiękniejszych w całej dolinie. Na jednej ze ścian widzimy Sennedżena, który w towarzystwie swej narzeczonej pracuje na Polach Jalu (odpowiednik raju), orze, sieje i zbiera żniwo. Na drugim końcu ściany (u dołu) przedstawiono męża i żonę oddających cześć bogom na tamtym świecie. Ponad głowami wszystkich bogów umieszczono tu Ozyrysa, który swą zieloną skórą symbolizuje niezmienność odradzania się życia na wiosnę.

W czasach starożytnych była to stolica trzeciego nomi, czyli prowincji Górnego Egiptu. Grecy nazywali ją Latopolis od imienia świętej ryby - Lato, którą otaczano kultem i której liczne mumie przetrwały do naszych czasów. Obecnie niewielkie miasteczko czy nawet wioska, szczyci się tylko jedną świątynią, zbudowaną ku czci boga Chnum. Zabytek ten powstał w czasach ptolemejskich z gruntownej przebudowy starszej świątyni, powstałej za XVIII dynastii. W dość dobrym stanie przetrwał przedsionek o wymiarach trzydzieści trzy na osiemnaście metrów. Są w nim dwadzieścia cztery kolumny trzy-nastoipółmetrowej wysokości. Bardzo interesujące są głowice tych kolumn, zdobione różnorodnymi motywami roślinnymi.

EDFU

Edfu, maleńkie miasteczko bez znaczenia, zawdzięcza swoją sławę najlepiej w całym Egipcie zachowanej świątyni. W starożytności była to sto-lica drugiego nomi Górnego Egiptu, przez Greków zwana Apollinopolis Magna.
Słynna świątynia, dedykowana Morusowi, powstała za Ptolemeuszy na bazie starszej świątyni z czasów Tutmozisa" III. Jej imponujące wymiary czynią z niej najważniejszy obiekt po Karna-ku. Ma ona sto trzydzieści siedem metrów długości i siedemdziesiąt dziewięć metrów szerokości w fasadzie. Posiada też pylon o wysokości trzydziestu sześciu metrów. Wejścia do świątyni strzegą dwa bardzo piękne "posągi z czarnego granitu przedstawiającego Ho-rusa pod postacią sokoła. W rzeczywistości imię boga wywodzi się z rdzenia słownego "hr", oznaczającego jastrzębia. Wspomniane rzeźby mają w tle zewnętrzną ścianę świątyni z ogromnymi postaciami Horusa i Hathor. Szerokie otwory po obu stronach wejścia służyły do zaczepiania masztów, z których niegdyś powiewały sztandary obu bóstw. Wewnątrz sanktuarium, które jest naprawdę w doskonałym stanie, znajduje się piękne tabernakulum czterometrowej wysokości, wyrzeźbio-ne z jednego kawałka szarego granitu. Inskrypcja, umieszczona na nim, mówi, że wykonano je za Nektanebusa II (360 p.n.e.).
Zanim wejdzie się do świątyni, warto rzucić okiem na tak zwane ?mammi-si" wykonane za Ewergeta II. W języku koptyjskim ?mammisi" oznacza ?miejsce narodzin" odnosi się do punktu, gdzie każdego dnia symbolicznie odradza się Horus. Z tego też względu jest to sakrum dla ciężarnych i wszystkich kobiet, które pragną mieć dziecko.

Położone między Edfu i Asuanem, Kom Ombo to starożytne miasto Pa-Sebek, co oznacza ?dom Sebeka" -

boskiego krokodyla, którego czczono już w czasach predy-nastycznych. Pozostały tu imponujące resztki sanktuarium zbudowanego w dość niecodziennym stylu. W rzeczywistości jest to podwójna świątynia, powstała z połączenia dwóch oddzielnych budowli wzdłuż jednej ściany. Przybytek znajdujący się po prawej stronie poświęcono Sebeko-wi, bóstwu płodności, który miał być wedle ówczesnych wierzeń stworzycielem świata. Świątynia po lewej należała do bóstwa o imieniu Haroeris, co oznacza ?Horus jest wielki". Był to solarny bóg wojny. Ten zabytek powstały w czasach Tutmozisa III również poddano gruntownej prze-róbce za Ptolemeuszów. Obie świątynie otaczała duża ściana ' zewnętrzna otwarta od strony Nilu dzięki dwóm bramom. Główny przedsionek w dość oryginalny sposób dzielą na dwoje trzy rzędy kolumn, które biegną środkiem i tworzą w ten sposób dwa oddzielne pomieszczenia. Dopiero w głębi mamy do czynienia z dwoma całkowicie rozgraniczonymi przestrzennie sanktuariami.

ASUAN

Grobowiec Siremputa II
Siremput II był ?księciem krwi" za panowania Amenemahata II z XII dynastii. Grobowiec jego składa się z kilku pomieszczeń. Najpierw wchodzi się do przedsionka wspartego na sześciu filarach. Stamtąd galeria z sześcioma niszami, w których stoją posągi przypominające kształtem mumie zmarłego księcia, wiedzie do sali o czterech filarach. Każdy filar zdobią wspaniałe portrety Siremputa. Wreszcie zwiedzający staje w kaplicy pokrytej freskami. Warto tu zwrócić uwagę na scenę, w której książę siedzi przy suto zastawionym stole. Nie brak tu szczegółów. Jest chleb, słodycze, owoce, łącznie z kiśćmi winogron, a nawet kaczka. Pod stołem stoi karafka z winem. Równocześnie zmarły przyjmuje wyrazy szacunku od swego małoletniego syna. Na sąsiedniej ścianie umieszczono wizerunek żony księcia, kapłanki bogini Ha-thor, również zasiadającej przed rytualnym posiłkiem.

Kamieniołomy
Prastare kamieniołomy, z których pozyskiwano granit, ciągną się wzdłuż Nilu przez około sześć kilometrów. Z rowków, które wykuwano na krawędzi przyszłych sjenitowych ścian, możemy się domyślić, jak pozyskiwano granitowe bloki. Otóż wzdłuż tych rowków wbijano drewniane kliny, które następnie zwilżano. Pęcznienie drewna powodowało, że skała pękała w zamierzony sposób i uwalniała prawie gładką powierzchnię, nadającą się już do szlifowania. Nie opodal można obejrzeć słynny ?nieukończony obelisk", który miałby czterdzieści jeden metrów wysokości, a ważyłby około tysiąc dwieście sześćdziesiąt siedem ton. Był on przeznaczony dla królowej Hatszepsut, ale podczas obróbki w kilku miejscach pojawiły się rysy i dlatego nigdy nie zabrano go z wyrobiska.

Wyspa Sehel
Kilka kilometrów za Asuanem znajduje się pierwsza katarakta na Nilu - ogromna przestrzeń spienionej wody, gwałtownych wirów rozpryskujących się na licznych występach skalnych i maleńkich wysepkach. Wyspa Sehel, położona w samym środku mikroskopijnego archipelagu, jak najbardziej zasługuje na to, by ją zwiedzić. W całkowitym nieporządku, bez ładu i składu, leżą tam gigantyczne granitowe bloki, pokryte inskrypcjami oraz wizerunkami różnych postaci. Najstarsze pochodzą z czasów VI dynastii, jednak można tu znaleźć teksty reprezentujące niemal wszystkie okresy historyczne do okresu ptolemej-skiego włącznie. Napisy upamiętniają przeważnie nominacje różnych dygnitarzy królewskich.